Het gevaar van irrationaliteit: denkfouten en llusies kunnen dankzij technologische vooruitgang veel schade aanrichten

Mensen zijn zowel in staat tot verbluffende inzichten en uitvindingen als ongelofelijke waanzin en domheid. Vaak tegelijkertijd. Iemand kan een wiskundig genie zijn en overtuigd zijn dat bruine bonen gevaarlijk en kwaadaardig zijn (Pythagoras). Iemand kan in zijn eentje de zwaartekrachttheorie hebben uitgedacht en ondertussen denken dat het doel van het leven is om goud uit koper te maken (Isaac Newton). Je kunt de hele mensheid hebben verlicht met elektriciteit en ondertussen zelf drie keer angstvallig om elk gebouw heen moeten lopen voordat je er van jezelf naar binnen mag (Nicola Tesla). Niet alleen genieën, alle mensen zijn irrationeel. En als je denkt dat dit niet voor jou geldt, dan... bewijst dit gek genoeg mijn stelling. Ons brein komt standaard met een paar blinde vlekken.

Net als een pauwenveer of haaienvin is ons brein een geëvolueerd orgaan. De werkelijkheid is een complex ding. En ons brein is niet gemaakt om het te begrijpen, ons brein is gemaakt om erin te overleven. Je bent je bewust dat je dit boek leest, maar je hebt geen enkel besef van de elektrochemische activiteit in je brein om dat te kunnen. Het brein is geen instrument dat de werkelijkheid nauwkeurig weergeeft, het is een creatieve invulmachine en creëert onophoudelijk, razendsnel en intuïtief een aannemelijke schets van de situatie waarin we ons bevinden. Dat doet het om ons een actieplan te geven. Het neemt beslissingen en laat ons dingen doen en denken zonder dat wij ons bewust zijn van hoe het daartoe komt. Ons bewustzijn verzint er achteraf een verklaring of verhaal bij én vergeet of negeert dat het dit doet. We denken hierom vaak goede redenen te hebben om 'iets' te vinden of te doen, terwijl we in werkelijkheid vaak 'iets vinden' of ‘iets doen’ en daar de redenen achteraf bij verzinnen.

Wij zijn daarom standaard uitgerust met een sterk gekleurde en bevooroordeelde waarneming. We zijn bijvoorbeeld zo goed in het herkennen van patronen en verbanden dat we die ook zien wanneer ze er niet zijn. Zoals gezichten in wolken, de tune van je mobiel in willekeurige ruis of een voyeur in de schaduw van je achtertuin. Dat noemen we illusies. Die zijn soms nuttig. Je kunt in de wildernis maar beter ten onrechte denken dat een stuk touw een slang is dan andersom. In de moderne wereld, waarin we minder bang hoeven te zijn voor giftige slangen, zijn de illusies zelf onze grootste vijand.

Je brein is evolutionair zo gebouwd dat het zelfs tegenstrijdige ideeën en gevoelens kan laten samengaan zonder zich daar bewust van te zijn. Dat betekent dat correcte en zinnige ideeën zich onzichtbaar vermengen met slechte en destructieve ideeën. Niemand is alleen maar slecht of gek, en niemand is alleen maar goed of wijs.

De onzichtbare kracht van illusies
Het kenmerkende van sommige illusies is dat ze niet weggaan wanneer we op het onwerkelijke ervan worden gewezen. Bij een visuele illusie zoals hiernaast kun je nog tamelijk eenvoudig zien dat het om een illusie gaat. Cognitieve illusies en denkfouten zijn al een stuk lastiger te duiden, omdat ze de werkelijkheid zelf beïnvloeden. Een bekend (en positief) voorbeeld hiervan is natuurlijk de self-fullfilling prophecy. De overtuiging dat iets je zal lukken (ook al bak je er nu niks van) kan maken dat je leven zo inricht dat de verwachte uitkomst inderdaad plaatsvindt. Het is logisch te veronderstellen dat ons brein geëvolueerd is om bepaalde illusies - zoals onze persoonlijke kans om succesvoller en gelukkiger te worden dan anderen - hoog te houden omdat het de kans vergroot dat het gebeurt. De illusie schept de werkelijkheid.

Ook schadelijke stereotypen werken volgens dit principe. Wanneer iemand jou zonder je te kennen wegzet als een irritante kwast dan zal diegene een reactie bij jou uitlokken die met dat beeld bevestigt en voedt. Mensen gedragen ze zich deels naar hun stigma's. Hierom zijn 'geestesziektes' als racisme en seksisme ook zo lastig uit te bannen. En als je toevallig wel aardig reageert dan kan de bevooroordeelde dat zien als geslijm of schijnheiligheid. Vooroordelen laten zich niet zomaar corrigeren. We zijn gehecht aan veel illusies en blinde vlekken omdat ze ons een gevoel van controle en en veiligheid geven. Ze houden ons wereld- en zelfbeeld in tact. En dat hebben we nodig om gemotiveerd te blijven iets van ons leven te maken.

Een aantal typische blinde vlekken waar wij min of meer allemaal door geplaagd worden:

Wij zijn geneigd (precies dezelfde) prestaties van vreemden negatiever te beoordelen dan die van mensen uit de eigen groep. Wij vinden mensen aantrekkelijker als ze ons op de arm tikken of warme thee geven. We geven de voorkeur aan welbespraaktheid boven eerlijkheid, en zelfvertrouwen boven echte deskundigheid. Wij dichten mooie mensen meer positieve eigenschappen dan minder fraaie mensen. Wij schrijven succesjes graag aan onszelf toe en ons falen aan iets of iemand anders. We denken bovendien dat al die genoemde blinde vlekken meer voor anderen gelden dan voor onszelf. En ga zo maar door.

Mensen die deze illusies niet of minder hebben zijn vaak realistischer, maar helaas ook vaker depressiever en minder succesvol. De bekende bioloog Robert Trivers ontdekte dat mensen die zichzelf beter voor de gek kunnen houden een evolutionair voordeel hebben, omdat ze ook anderen beter voor de gek kunnen houden. Iemand die zijn eigen praatjes geloofd is gewoon veel krachtiger dan iemand die dat iet doet. Hierom kunnen zelfoverschatters soms de absolute top bereiken zonder dat ze daadwerkelijk de vaardigheden bezitten die dat succes rechtvaardigen. Vooral op beleids- en managementfuncties vind je niet altijd wijze, capabele mensen, maar vaak genoeg mensen die zichzelf overschatten en simpele antwoorden op complexe vragen hebben. De beste stuurlui staan helaas vaak écht aan wal. Vaak onherkenbaar tussen die drollen die inderdaad ten onrechte denken dat zij het beter kunnen.

De schaduwkant van het koesteren van illusies
In de moderne wereld kunnen blinde vlekken (zoals zelfoverschatting) extreem gevaarlijk zijn. Dat komt omdat geprivilegieerde groepjes en gestoorde enkelingen onevenredig veel macht kunnen hebben en in toenemende mate kunnen beschikken over technologie of middelen die onnoemelijk veel schade kunnen doen). Religieuze fanaten met iets teveel atoomwapens? Een klein groepje optimistische adrenaline-verslaafde bankiers die de koers van onze economie mogen bepalen? Oliemagnaten en politici die ecologische en duurzame oplossingen van het energieprobleem tegenhouden uit angst geld en macht te verliezen? In zo'n wereld leven we. Ons levenslot ligt in handen van mensen die - net als wij - last hebben van reusachtige blinde vlekken. En net als wij hebben ze veel redenen om die niet te willen zien. Het probleem is dat sommige van deze mensen onevenredig veel macht hebben. Een statistisch weetje als deze is doodeng: de 85 rijkste mensen van deze wereld bezitten net zoveel als de armste helft van de totale wereldbevolking. Deze rijke mensen denken - zelfs als zij hun fortuin door toeval hebben vergaard - dat zij het terecht verdiend hebben. Hierdoor zullen zij hun welvaart minder snel willen delen.

Voor het individu zijn blinde vlekken vaak troostend - nogmaals, ze houden zijn zelfbeeld en illusies in tact - op grote schaal brengen ze ons tegenwoordig in grote problemen. We (h)erkennen echte problemen niet en/of komen met valse, zalvende oplossingen die niks uithalen of de situatie erger maken.

Overal ter wereld doen mensen nog steeds aan bidden, positief denken of religieuze rituelen om natuurrampen of persoonlijke ongelukken te bezweren. Tevergeefs natuurlijk. Bij andere problemen doen we dat ook. Vaak worden er (relatief) onschuldige zondebokken geofferd of worden er complottheorieën bedacht die de problemen tot een belachelijke karikatuur maken. De rijke multinationals hebben het gedaan. Of de ongelovigen. De Joden. De Amerikanen. Satan. De conservatieven. De Bilderbergers. De Illuminati. Enzovoorts. De echte problemen zijn bijna zonder uitzondering complexer en willekeuriger dan we überhaupt kunnen bevroeden.

Net zoals het weer van vandaag niet alleen de schuld is van de weerman of een lagedrukgebied in de Oceaan zo zijn de wereldproblemen niet te herleiden tot een paar simpele oorzaken (of genegeerde oplossingen). Alle elementen in het systeem dragen eraan bij. Ook onze systeemblindheid. Onze hersenen verlangen naar simpele verklaringen, duidelijke oplossingen en herkenbare zondebokken. Die bestaan vaak niet.

Je kunt bijvoorbeeld de bankiers de schuld geven, maar wie heeft die narcistische eikels aan het roer van de economie gezet? En je kunt de mensen die de bankiers hebben geholpen aan hun privileges van alles verwijten, maar wat wisten zij nou? De kans is groot dat jij of een ander hetzelfde zou beslissen als ie op die positie zat. En bovendien zij zijn waarschijnlijk ook door toevallige samenloop van omstandigheden op hun plek gekomen. En dat geldt voor ons allemaal. We leven in een grote kansloterij. Wij hebben maar beperkte controle over ons levenslot (al kun je denken van wel), het 'systeem' heeft ons toevallig op de plek gezet waar we nu zijn.

En vanaf die plek zien wij hoe alles uiteindelijk blijft zoals het was. We zien steeds opnieuw hoe machthebbers er alles aan doen hun privileges te behouden. En dat kunnen ze, want... ze hebben die macht nou eenmaal. We zien hoe huidige destructieve systemen (zoals het huidige bankstelsel) zichzelf in stand te houden ten koste van een noodzakelijke, maar onvoorspelbare en daardoor bedreigende ommekeer. We zien steeds weer hoe nieuwe oplossingen, ook weer tot nieuwe problemen leiden. We zien hoe de geschiedenis zichzelf weer herhaalt: oude en faliekant mislukte oplossingen worden naar verloop van tijd opnieuw als oplossing (meestal in een nieuw jasje) aangedragen. We zien hoe mensen in onzekere tijden weer naar nieuwe en oude zondebokken zoeken en teruggrijpen op bijgeloof en dode religies.

Ondertussen heeft de mensheid een instrument ontwikkeld om zich te wapenen tegen zijn eigen vooroordelen en blinde vlekken. Wetenschap. Dat moeilijke gedoe van wetenschappers met controlegroepen, dubbelblind onderzoek, statistische analyses, collegiale toetsing, reproduceerbaarheid, falsifieerbaarheid en discussies over mogelijke interpretaties van de resultaten is geen interessantdoenerij. Al deze beperkingen en regels zijn noodzakelijk opdat wetenschappers zichzelf niet voor de gek houden en zorgen dat ze echt vooruitgang kunnen boeken. Natuurlijk, wetenschappers zijn mensen en ook hun vooroordelen en belangen sluipen regelmatig hun onderszoeksresultaten in, maar het spelletje is zo ontworpen dat de resultaten vroeg of laat gezuiverd worden. Wetenschappers, in tegenstelling tot (veel) gelovigen, complotdenkers en politici, proberen hun eigen conclusies omver te werpen voor een ander het voor ze doet. Dat doen ze door alternatieve verklaringen te testen. Als de resultaten blijven staan, dan kunnen we voorlopig aannemen dat ze kloppen. Als je goede wetenschappers al iets kunt verwijten dan is dat eerder voorzichtigheid dan zelfoverschatting. Door die eigenschap blijven ze vaak liever op de achtergrond (niet te verwarren verwarren met 'in de ivoren toren'.

Toch worden de verdiensten van de wetenschap door veel mensen met onnodig veel argwaan bekeken. De wetenschap wordt door sommigen zelfs als een gevaarlijk complot gezien. Eentje dat samenspant met multinationals en autoriteiten. Zonder uitzondering hebben deze mensen zich niet of te weinig in de bezigheden van wetenschappers verdiept. Met wetenschap bedoel ik goed uitgevoerd, niet-gesponsord onderzoek. Wetenschap is geen instituut, maar simpelweg een doorlopend proces van correctie, verbetering en verduidelijking. Veel mensen verwarren wetenschap met bepaalde intsituten zoals Big Pharma, het voedingscentrum en zelfs de mainstream media of de regering. Nee, dat zijn hoogstens instituten die de voorlopige conclusies van wetenschappers al dan niet op een representatieve of gerechtvaardigde manier vertolken.

As het gaat om de complexe problemen (milieu, overbevolking, economie, vergrijzing, energie, religie) waar de wereld nu mee te maken heeft, ik weet niet waar dé oplossingen vandaag komen - als ze er al zijn - maar ik verwacht ze niet van onze politieke leiders. Politici zijn nader beschouwd niet veel meer dan marionetten, strakgetrokken tussen partij en stemmers. Zelfs als ze echte verandering (een verandering van het systeem zelf) willen dan zijn ze gedwongen volgens de regels te spelen die de status quo van het systeem juist in stand houdt. Ik verwacht ze niet van het 'vrije' individu want die kan in zijn eentje niks, behalve misschien wat dreigende berichten posten op Facebook. Ik verwacht ze niet van de maatschappij zelf, vanwege bovengenoemde blinde vlekken en de media die deze trage massa informeert.

Als er al oplossingen zijn dan verwacht ik ze eerder uit wetenschappelijke hoek. Maar ik sluit zeker niet uit dat diezelfde wetenschappelijke en technologische ontdekkingen die de mensheid kunnen redden haar net zo hard weer kunnen vernietigen. Wetenschappers blijven mensen. En hun vrienden, bazen en kennissen ook.

Ik wilde dit artikel afsluiten met een boodschap van hoop, maar kon er geen bedenken. Aan pessimisme alleen hebben we niet veel. Ik kan er momenteel geen bedenken, maar een van favoriete auteurs, een bekende neurowetenschapper en scepticus, interviewde onlangs een wetenschapsjournalist over de bestseller die hij met een collega schreef: Abundance: The Future Is Better Than You Think.. Het boek voorspelt op basis van een paar heel aannemelijke voorwaarden een betere toekomst dan de gemiddelde nieuwslezer zich kan voorstellen. Ik heb het boek inmiddels besteld.

Update 08-03-2015. Ik heb het gelezen, en jep, ik ben een stuk optimistischer. De tijd zal leren of dit meer dan wensdenken is.

Andere artikelen over controversiële onderwerpen:
Waarom worden alternatieve geneeswijzen alternatief genoemd?
Het probleem met psychische diagnoses (en woorden in het algemeen)
Over therapeuten, coaches, alternatieve genezers en de magische kracht van Placebo™
Wetenschap is ook maar een geloof
Wil het echte complot opstaan?
Gelijk hebben voor beginners: ken uw drogredenen
Vijf blinde vlekken die je leven kleuren

Reacties

Reactie toevoegen

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.