Over therapeuten, coaches, alternatieve genezers en de magische kracht van Placebo™

De ontnuchterende waarheid over psychotherapie, coaching en geestelijke hulpverlening? Het maakt niet gek veel uit wat een therapeut inhoudelijk precíés doet. De therapeutische techniek is van ondergeschikt belang. Als de therapeut autoriteit uitstraalt, goed aansluit bij de beleving van zijn cliënten, hen vervolgens met hun spoken en blinde vlekken confronteert en laat experimenteren met nieuw gedrag, dan zullen zijn diensten steevast bij een aantal klachten helpen. En bij andere (bijna) niet. (Overzicht hier en hier.)

Essentieel is vooral dat de cliënt de behandeling als nuttig en waardevol ervaart. Cliënten 'genezen' voornamelijk zichzelf. En een goede therapeut hoort dit te weten.

Het nut van een goede therapeut
Een boost in zelfvertrouwen, minder angst voor spinnen, grenzen leren aangeven, minder negatief zijn, verlichting van een traumatische gebeurtenis? Daar kan een therapeut of coach prima bij steunen. Hij is nuttig, misschien zelfs noodzakelijk voor een duwtje in de rug. Gedragstherapeuten zijn hierbij het meest effectief: die praten en luisteren niet alleen, die laten de cliënt ook nieuwe dingen doen en ervaren. En dat is de meest zekere route naar verandering (en nieuwe inzichten die daaruit voortkomen). De kern van 'professionele gedragsverandering' is vaak vooral: je gedrag veranderen. En dat een tijdje volhouden.

En natuurlijk, goede therapeuten en coaches fungeren ook als spiegel. Ze zeggen tegen je wat vrienden en kennissen niet tegen je durven zeggen of wat jij niet van hen wilt aannemen. Therapeutische gesprekken leiden tot meer inzicht in je blinde vlekken en zorgen voor meer reflectie. Ook dat is nuttig (als het leidt tot nieuw gedrag).

Het is echter niet de beheersing van een specifieke therapiesoort die uiteindelijk het succes of falen van de therapeut bepaalt, maar diens sociale vaardigheden. Door aanleg en ervaring weten goede therapeuten wanneer zij hun mond moeten houden, wanneer ze moeten doorvragen of beter iets steunends kunnen zeggen. Ze weten vóóral hoe ze de cliënt kunnen verleiden de dingen op een andere manier te doen en te bekijken. Goede therapeuten zijn vaak charismatisch en in ieder geval behept met veel inlevingsvermogen. Ze kunnen de cliënt het gevoel geven dat z'n situatie helemaal niet zo vreemd of hopeloos is. Ze weten hem te confronteren zonder hem te vernederen. Ze komen met metaforen die passend zijn bij zíjn specifieke levensverhaal. En ze zijn juist niet rigide met de specifieke doctrines van hun therapeutische school, maar gebruiken technieken en interventies losjes en flexibel door elkaar heen. Ze stemmen de therapie af op hun cliënt in plaats van dat ze de cliënt afstemmen op de therapie.

Een goede therapeut kent ook de beperkingen van zijn vak. Gaat het om serieuze persoonlijkheidsproblematiek en verstoorde hersenfuncties dan is zijn rol (uiteindelijk) erg beperkt. Niet leuk toe te geven, maar vooral in het geval van serieuze psychische klachten (zoals autisme, schizofrenie, zware depressie) hebben we (voorlopig) meer aan pilpoppende psychiaters. Sommige medicamenteuze behandelingen zijn controversieel, ze hebben tenminste wel écht effect (lees: meer dan placebo). En zowel de mensen als hun omgeving zijn er écht mee geholpen.

Harde cijfers horen over de effecten van psychotherapie? Psychologen Asay en Lambert (1999) onderzochten de resultaten van 40 jaar onderzoek naar psychotherapie. Zij schatten dat 40 % van de psychologische klachten sowieso verbetert, met of zonder therapie. Zo'n 30 % van het therapie-effect heeft te maken met de band die je met je therapeut hebt en ongeveer 15 % laat zich volgens Asay en Lambert verklaren door de hoop op verbetering. Dan kun je zelf berekenen hoe belangrijk de therapeutische methode zelf eigenlijk is. Juist, ongeveer 15%. Het echte veranderwerk komt vooral van de cliënt zelf.

Placebo™, de reden dat óók kwakzalvende therapeuten succes boeken
Therapeuten en coaches werken - net als goede reclamemensen en verkooplui - dus voor een groot gedeelte met gebakken lucht. Als ze hun cliënten kunnen laten geloven dat hét zal werken dan is veel van het 'zware' werk gedaan. Hun cliënten zullen zich vervolgens anders gaan gedragen en veranderingen in hun gevoel opmerken. Op het moment dat de cliënt heil in een bepaalde therapie ziet gaat-ie al vooruit. Ook verbeteringen in stemming die los van de therapie staan (het mooie weer, vaker sporten, een flirt met de collega) kan hij mooi toeschrijven aan de therapie. Onze hersenen maken een optelsom van alle prikkels die het krijgt en geven daar de meest plausibele draai aan. 'Ik voel me beter de laatste tijd, de oerschreeuw-therapie zal wel helpen.'

We zouden therapeuten ook meesters van het placebo-effect kunnen noemen. De ironie daarbij: hoe minder de therapeut dit beseft (en hoe meer hij in de intrinsieke kracht van zijn methode gelooft) hoe krachtiger het placebo-effect is dat hij bewerkstelligt. Een effectieve therapeut hoeft dus niet per se een wijze therapeut met inzicht te zijn. Als een malle therapeut jou kan overtuigen dat een dagelijks praatje met de boom in je achtertuin het enige is wat jij nodig hebt, dan zal dit een heilzaam effect op je geestelijk welzijn hebben. Het placebo-effect is -per definitie- veel krachtiger dan we ons realiseren. En het verklaart ook waarom sommige bekende geestelijk leiders en zelfhulpgoeroes stadions vol tevreden cliënten lijken te hebben. Als zij hun rol maar goed en overtuigend spelen.

Omdat de meeste psychische klachten natuurlijk niet levensbedreigend zijn en het placebo-effect altijd wel van pas komt, kunnen therapeuten, coaches en andere healers, ongestraft mooie beloften uitspreken. Ze worden zelden gecorrigeerd of terechtgewezen. Merkt de cliënt effect? Dan ligt het aan de therapie. En baat het helemaal niet, dan... ligt het aan de cliënt zelf. Die is er gewoon nog niet klaar voor, of zo. De onwetende cliënt kan dan gelukkig terecht bij de volgende coach of therapeut met een mooie belofte.

Misschien overbodig te zeggen, maar een goede therapie zou in elk geval beter moeten zijn dan placebotherapie en de therapeut zou de beperkingen van zijn methode moeten kennen. Het is een understatement te zeggen dat (vooral alternatieve) therapeuten dit vaak onvoldoende door hebben. Anders zouden ze vast stoppen hun imaginaire diensten aan te bieden. Zij zien het placebo-effect en de glimlach bij hun cliënten als het bewijs dat de therapie voldoende deugt.

'Ach, wat maakt uit', zal een deel van de lezers zeggen. 'Het gaat er toch om dat de cliënt zich beter voelt. Hoe dat precies gebeurt is toch eigenlijk irrelevant. Een kniesoor die daar op let.' Als je dat denkt ben je niet goed op de hoogte van het (potentiële) leed en alle verspilling van tijd en moeite die sommige foptherapieën veroorzaken. Je kunt geloven in oplossingen die het echte probleem verhullen of onbehandeld laten. Dat kan gevaarlijk zijn. Of extra deprimerend. Stoornissen en ziekten als schizofrenie, autisme, epilepsie reageren namelijk niet goed op placebo-therapie. In andere gevallen kan iemand denken dat relatief normale verlangens en neigingen, zoals homoseksualiteit, ziekelijk en/of te veranderen zijn. Sommige hardnekkige klachten en neigingen laten zich niet behandelen door inspirerende gesprekken of positieve gedachten-experimentjes. Die kunnen de symptomen erger maken.

Tot slot
De hersenen en hun precieze werking zijn nog steeds een groot raadsel. Hersenonderzoekers kunnen door moderne hersenscanners pas sinds kort in het brein turen. Hersenonderzoekers leren dagelijks bij hoe ons brein en gevoel wordt beïnvloedt (door bijvoorbeeld therapie, liefde, afwijzing, reclame, communicatie, sport, meditatie) en welke hersengebieden daarmee gemoeid zijn. Dat zal therapie en gedragsverandering in de toekomst een stuk efficiënter maken. Langzaam worden veel 'oude' therapieën en verklaringen over de psyche terecht weggezet bij andere sprookjes en mythen die we vroeger voor waarheid aanzagen. Voorlopig valt er nog heel veel te leren.

Het is daarom gepast om als geestelijk hulpverlener enigszins bescheiden te zijn en als hulpzoekende cliënt terughoudend. Geloof niet elke therapeut zomaar op z'n woord. Vooral (maar zeker niet alleen) wanneer het gaat om alternatieve therapieën die hun nut niet bewezen hebben. Wees kritisch, stel vragen en sukkel niet te lang door met een therapeut die je laat zwemmen. Niet elke therapie, methode of therapeut past bij jouw doelstellingen, klachten en temperament. (Zie hier een leidraad voor het vinden van een geschikte therapeut.)

Jezelf kennen - weten wat je gelukkig maakt en wat voor relatie, levensstijl en werk bij je past - is een kwestie van risico's nemen, hard werken, evalueren, lezen, af en toe ongelukkig zijn, goede gesprekken hebben, lekker slapen, opstaan en weer doorgaan. Er zijn vooralsnog geen shortcuts, garanties of 'one cure for all'-methodes. Bij leven hoort onvermijdelijk verandering, verwarring en pijn. Als je dit accepteert en leert genieten van het proces (en niet alleen maar wacht op een imaginaire, ideale toekomst die misschien niet komt) heb je al veel gewonnen.

Dat kan in de meeste gevallen prima met óf zonder therapeut.

Addendum: hoe kies je een therapeut of therapie die bij jou klachten past?
Wil jij in de huidige jungle van therapieën of therapeuten een geschikte kiezen? Ga voor goed onderzochte methodes (evidence based). Vraag aan je potentiële therapeut waar zijn methode op gebaseerd is. Twijfel je? Zoek het na op wetenschappelijke verzamelsites als ScienceDirect. Psychologen en psychotherapeuten horen door hun opleiding de wetenschappelijke feiten omtrent (hun) therapie te kennen. Daarnaast horen ze zich te houden aan een erkend keurmerk (zoals die van Nederlands Instituut voor Psychologen) en worden ze gesuperviseerd en gecorrigeerd door collega's. Een NIP-therapeut wordt bovendien geacht de vakliteratuur bij te houden en op de hoogte te zijn van nieuw onderzoek. Dat is belangrijk in een werkveld waar we nog maar zo weinig vanaf weten.

In veel gevallen zijn specialisten met gedegen kennis (van voortschrijdend wetenschappelijk onderzoek) het beste antwoord. Hun behandelingen zijn niet perfect, de bijwerkingen van hun medicijnen vaak ongewenst, maar er wordt tenminste op een gecontroleerde manier serieus aan het probleem gewerkt. En natuurlijk maken specialisten en onderzoekers fouten en slaan ze soms een verkeerde weg in, maar het wetenschappelijke spelletje is zo ontworpen dat het (vroeg of laat) toch van de eigen fouten moet leren. Onderzoekers houden zich aan bepaalde regels en beperkingen, opdat ze hun eigen vooroordelen en belangen zoveel mogelijk buiten de deur houden. Doen ze dan niet? Dan worden ze vroeg of laat niet meer door collega's serieus genomen. Ook de farmaceutische industrie kan daar niet eeuwig een stokje voor blijven steken. 'Gesponsorde' onderzoeken worden vroeg of laat nagetrokken door een onafhankelijk team onderzoekers. (Voor de mensen die denken dat de farmaceutische industrie de angel van al het kwaad is? Klik hier.)

Meer lezen?
Hoe vind je een therapeut of coach die bij je past?
Waarom wetenschap belangrijk is voor (geestelijke) gezondheid
Het probleem met psychische diagnoses
Waarom alternatieve geneeswijzen 'alternatief' worden genoemd

Reactie toevoegen

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.